բ) սիրածդ գրքերի անունները. Թոմ Գեյթս, Վտվտիկի օրագիրը, Ագատա Միստերի։
գ) այն առարկաների անունները. որոնք կուզենայիր ունենալ:
40. Կազմի՛ր տրված բայերի այն ձևերր, որոնք պա- տասխանում են ի՞նչ է անում հարցին (ներկա ժամանակ):
Օրինակ՝ պարել — պարում է:
Ա. Կրկնել. խոնարհել. գնալ, տապակել. հասնել. վերցնել. թռչել. աճել, հանգստացնել. վերադառնալ, դնել, թողնել: Կրկնում է, խոնարհում է, գնում է, տապակում է, հասնում է, վերցնում է, թռչում է, աճում է, հանգստանում է, վերադառնում է, դնում է, թողնում է։
Բ. Գալ. լալ. տալ: Գալիս է, լալիս, է, տալիս է։
Ո՞րն է Բ խմբի բայաձևերի շեղումը ընդհանուր օրինաչափությունից: Բառին ավելանում է իս մասնիկը։
41. Շարունակի՛ր (հետո ի՞նչ եղավ):
Արթնացա, երբ արևն արդեն ծագել ու շողերը ներս էր գցել պատուհանիցս: Արագ հագնվեցի ու վազեցի ղեպի խոհանոց: Շտապում էի: Խոհանոցից դուրս եկավ մի տղամա՞րդ. Թե՞ կին՝ չհասկացա: Տարօրինակն էր: Նա էլ զարմացած ինձ էր նայում: Մի վատ բան գուշակեցի: Նետվեցի միջանցք ու աչքս գցեցի մեծ հայելուն: Ես ճիշտ այնպիսին էի, ինչպիսին խոհանոցից դուրս եկածը, շատ տարօրինակն էի: Մի քիչ շփոթված ու մի քիչ տխուր մտա սենյակ: Այնտեդ հավաքված էին իրարից չտարբերվող տարօրինակ ու շփոթահար մարդիկ՝ հինգ հոգի: Հավանաբար մերոնք էին: Միանգամից գլխի չընկա էլ, թե ո՛վ ով էր:
Հետո պարզվեց. որ այդ օրը մեր քաղաքում բոլոր մարդիկ դարձել էին արտաքինով չափազանց նման էակներ: Հետո հասկացա որ այդ մարդիկ իմ ծնողներնեին։ Բայց իրանք չեին խոսում։ Նրանք իմ պես շփոթված ու չեին հասկանում թե ես ովեմ։ Ոյց հետո արթնացա ու հասկացա որ դդա երազ եր։
Արտաշեսյաններից հետո Հայաստանը կառավարող հաջորդ արքայատոհմը Արշակունիներն էին։
Արշակունյաց արքայատոհմը շատ նշանավոր թագավորներ է տվել. Տրդատ I, Վաղարշակ, Տրդատ III Մեծ, Արշակ II, Պապ, Վռամշապուհ
և ուրիշներ։ Ժողովուրդը նրանց մասին բազմաթիվ զրույցներ ու առասպելական պատմություններ է ստեղծել։ Նրանց հերոսական գործերը չեն մոռացել հետագա սերունդները։ Երևանի լայնահուն փողոցներից մեկը, ի պատիվ հայ Արշակունի թագավորների, այդպես էլ կոչվում է` Արշակունյաց պողոտա։ Արշակունյաց արքայատոհմի կառավարման ժամանակաշրջանումշատ նշանավոր գործեր են կատարվել։ Այսպես, Վաղարշակ թագավորը հիմնադրել է Վաղարշապատ քաղաքը, որն այսօր էլ կա։ Տրդատ III Մեծի օրոք Հայաստանում քրիստոնեությունը պետականորեն
ընդունվեց որպես պաշտոնական կրոն։ Տրդատ Մեծի որդին` Խոսրով Կոտակը, Հայաստանի մեկ ուրիշ մայրաքաղաքի` Դվինի հիմնադիրը եղավ։
Քաղաքն այսօր չկա, բայց այդ անունովուրիշ բնակավայրեր կան։ Նույն արքան է հիմնել նաև Խոսրովի անտառը, որ մինչև օրս էլ կա ևպահպանվում է որպես արգելոց։
Գառնիի տաճարը կառուցվել է Տրդատ I Արշակունու օրոք (66-88թթ.)։ Այն
նվիրված էր հայոց հեթանոսական Միհր աստծուն:
Տրդատ Առաջին
Արշակունյաց արքայատոհմի իշխանության հաստատումը
Հայաստանում դժվարին եղավ: Մինչ այդ, առաջին դարի առաջին կեսին, Մեծ Հայքի թագավորությունն ավելի շատ Հռոմեական կայսրության ազդեցության տակ էր, և Հայաստանում իշխում էին
Հռոմի կամակատարները: Հայաստանի նշանակությունն այնքան
մեծ էր այն ժամանակվա աշխարհում, որ Պարթևական թագավորությունը, որտեղ իշխում էին Արշակունիները, ոչ մի կերպ չէր համաձայնում Հայաստանում Հռոմի ազդեցության ուժեղացմանը: Այդ է պատճառը, որ պարթև Արշակունի թագավորի եղբայրը` Տրդատը, հայ ավագանու համաձայնությամբ
մտավ Հայաստան որպես Մեծ Հայքի թագավոր: Հռոմեական պետության համար դա անընդունելի էր, և շատ չանցած` Հռոմի ու Պարթևստանի միջև
պատերազմ սկսվեց: Շուրջ տասը տարի տևած պատերազմն ի վերջո ավարտվեց հետևյալ համաձայնությամբ. Տրդատը ճանաչվում
է Հռոմի կողմից որպես հայոց թագավոր, բայց թագը նա պետք է ստանար Ներոն կայսեր ձեռքից: Դրան համապատասխան` 65թ. Տրդատը մեծ թիկնազորով մեկնեց Հռոմ, թագադրվեց Ներոնի կողմից և 66թ. վերադարձավ Հայաստան: Այդպես Հայաստանում հաստատվեց Տրդատ I Արշակունու և հետևաբար` Արշակունյաց արքայատոհմի գահակալությունը (66-428թթ.):Տրդատ I-ը վերականգնեց պատերազմի ընթացքում ավերված Արտաշատ մայրաքաղաքը, վերակառուցեց Գառնի ամրոցը: Ամրոցում կառուցվեցին նոր շինություններ, որոնցից առավել նշանավորը հեթանոսական սյունազարդ տաճարն էր: Տրդատի ուղևորությունը Հռոմ Տրդատը համաձայնեց թագն ստանալ Ներոնի ձեռքից։ Նա ուղևորվեց Հռոմ։ Ինն ամիս տևեց Տրդատի ճամփորդությունը դեպի Հռոմ։ Նրան ուղեկցում էին երեք հազար հեծյալներ և հռոմեացիների պատվո շքախումբը։ Ամենուրեք նրանց շքեղ ընդունելություն էին ցույց տալիս։ Քաղաքները, ուր նրանք կանգ էին առնում հանգստանալու, զարդարվում էին։ Հռոմեական փոխարքաներն ու աստիճանավորները նրանց դիմավորելու էին դուրս գալիս։ Իտալիայի սահմանին Տրդատը նստեց այն կառքը, որը Ներոնն էր ուղարկել նրան։ Իր հյուրին զվարճացնելու համար Ներոնը հրամայում է զանազան ներկայացումներ ու խաղեր կազմակերպել։ Գլադիատորական մարտերին փոխարինում էին խրախճանքները, խրախճանքներին` որսերը։
Վերջապես Ներոնն ու Տրդատը ժամանեցին Հռոմ: Քաղաքը զարդարված էր ջահերով ու ծաղկաշղթաներով։ Ժողովուրդը շտապում էր թափանցել ֆորում, որ տեսնի արարողությունը։ Մոտիկ տների բոլոր տանիքները լի էին հանդիսականներով։ Հենց որ լույսը բացվեց, Ներոնը, սենատորների ուղեկցությամբ, մտավ ֆորում։ Բարձրանալով ռոստրա` քարե բարձրություն, որտեղից հռետորները դիմում էին ժողովրդին, նա նստեց բազմաթոռին։ Դրանից անմիջապես հետո երևաց Տրդատը իր շքախմբով։
«Քեզ հայտարարում եմ Հայաստանի արքա, քանզի
և՛ դու հասկացար, և՛ ուրիշները հասկացան, որ ես կարող
եմ և՛ խլել, և՛ տալ թագավորություններ»։
Ապա Ներոնը Տրդատին առաջարկեց ռոստրա բարձրանալ և նրա գլխին դրեց թագը…
Մեծամասնությունը շատ լավ հասկանում էր, որ չնայած Տրդատի առերևույթ հնազանդությանը` նա վերցնում էր այն, ինչ հայ ժողովուրդը արդեն ձեռք էր բերել զենքի ուժով, իսկ Ներոնը շնորհում էր այն, ինչ արդեն իրեն չէր պատկանում։ Ներոնն այլևս չէր կարող երազել Հայաստանն իրեն ենթարկելու մասին։ Դրա համար էլ նա ամեն կերպ ջանում էր գոնե շահել նրա համակրանքը։ Երբ Տրդատը պատրաստվում էր վերադառնալ, Ներոնը նրա հետ բազմաթիվ հմուտ արհեստավորներ ուղարկեց։ Նրանք պիտի օգնեին վերակառուցել Արտաշատը։
Տրդատ III Մեծ
Տրդատ I-ի նշանավոր հաջորդներից էր Տրդատ III Մեծը (298–330թթ.):
Արշակունյաց արքայազն Տրդատը` ապագա Տրդատ III Մեծը,
մանուկ հասակից մեծանում ու դաստիարակություն է ստանում
Հռոմում։ Այստեղ նա ռազմական արվեստ է սովորում, հմտանում
զենքի գործածության մեջ։ Ֆիզիկական մեծ ուժով ու ճարպկությամբ
օժտված Տրդատը հաճախ էր մասնակցում կրկեսային
մրցումների և միշտ հաղթանակով ավարտում դրանք։ Տրդատը
նաև քաջ ռազմիկ էր ու խիզախ պատերազմող։ Այնպես պատահեց, որ գերմանական ցեղերի թագավորը մեծ զորքով պատերազմի դուրս եկավ Հռոմի դեմ։ Նա հռոմեական կայսրին առաջարկեց` որպեսզի զորքերը չտուժեն, իրենքերկուսով դուրս գան մենամարտի։ Ով հաղթի, այդ կողմն էլ կհամարվի հաղթանակած։ Նկատի ունենալով Տրդատի քաջագործությունները՝ կայսրը կարգադրեց արքայական թիկնոց հագցնել նրան, զարդարել կայսերական պատվանշաններով։ Այդպես, հանդերձավորված իբրև«հռոմեական կայսր», Տրդատը մենամարտի դուրս եկավ գերմանացիների
թագավորի դեմ և հաղթեց նրան։ Հռոմեական կայսրը մեծ
պարգևներ ու թագ շնորհեց Տրդատին և արքայական պատիվներով
ու օգնական զորքով ուղարկեց հայրենի երկիր` Հայաստան
։
Դրանից հետո Տրդատ թագավորը մի շարք հաղթանակներ
տարավ պարսից զորքերի դեմ, դուրս քշեց նրանց Հայաստանի
սահմաններից և վերադարձրեց հայրենի պետության գահը։
Տրդատ III-ը խոհեմ և հեռատես քաղաքական գործիչ էր։ Ճիշտ
կողմնորոշվելով ստեղծված իրավիճակում՝ նա կարևոր և վճռական
քայլ է կատարում. 301թ.` նրա օրոք Հայաստանը պետականորեն
ճանաչում է քրիստոնեությունը։ Հայոց առաջին կաթողիկոսը Գրիգոր Լուսավորիչն էր:
Տրդատ Մեծի մասին
Վասնզի իրոք սեգ էր հանդերձանքով և մեծ ուժով, հարստությամբ,
ամուր ոսկորներով և հաղթ մարմնով, քաջ էր և կատաղի պատերազմող, բարձրու լայն հասակով: Իր կյանքի բոլոր տարիներին նա պատերազմել
էր և մարտերում հաղթություն ձեռք բերել: Քաջության փառքի մեծ անուն ստացավ և հոյակապ, փառավոր հաղթանակներ տարավ ամբողջ երկրում,
թշնամիներին հարվածեց՝ ցանկալով իր հայրերի վրեժը լուծել:
Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն
Արշակ II
Արշակունյաց տոհմի հայտնի արքաներից էր Արշակ II-ը
(350-368թթ.)։
Գահ բարձրանալուց հետո Արշակ թագավորը ձգտում է
խաղաղություն և համերաշխություն հաստատել երկրում։ Նա
ամրապնդում է երկրի իշխանությունը։ «Եվ Հայաստան աշխարհի
թագավորությունը նորոգվեց ու պայծառացավ»,– գրում է
Փավստոս Բուզանդ պատմիչը։ Արշակ II-ի օրոք Հայոց կաթողիկոս
է դառնում Ներսես Մեծը, որը Գրիգոր Լուսավորչի ժառանգներից
էր։ Ներսես կաթողիկոսը մեծ բարենորոգումներ է կատարում։
Նրա նախաձեռնությամբ գումարված եկեղեցական ժողովում
կանոններ են սահմանվում, որոնք կարգավորում էին երկրի և՛
եկեղեցական, և՛ աշխարհիկ գործերը։ Արշակ և Շապուհ։ Արշակ թագավորի կառավարման սկզբնական շրջանի խաղաղությունը, սակայն, շուտով ընդհատվում է։
Պարսից բազմաքանակ զորքերը ներխուժում են Հայաստան,
բայց չեն կարողանում հաղթել հայոց զորքին։ Տեսնելով, որ չի
Հունգարական թագավոր Իշտվան I-ի թագը, որը, ըստ ավանդության, պատրաստվել է հայոց Տրդատ Մեծ արքայի թագի նմանությամբ:
կարողանում հաղթել պատերազմում, պարսից Շապուհ արքան
դիմում է խորամանկության։ Նա իր մոտ է կանչում Արշակ թագավորին`
իբր թե խաղաղություն ու բարեկամություն հաստատելու նպատակով։ Արշակ II-ը, խուսափելով հայրենի երկրի հետագա ավերումից, ստիպված է լինում գնալ Պարսկաստան։ Փավստոս Բուզանդի շնորհիվ մեզ է հասել Արշակի մասին մի ուշագրավ, հայրենի հողի ուժը փառաբանող պատմություն։ Պարսից արքան խիստ մտահոգության մեջ էր՝ հայոց Արշակ թագավորը հավատարիմ կմնա՞ իրեն, թե՞ ոչ։ Հայոց թագավորին փորձելու համար նա հրամայում է Հայաստանից հող ու ջուր բերել և շաղ տալ պալատական դահլիճի մի մասում, իսկ մյուսը թողնել իր բնական հատակով։ Շապուհը Արշակ թագավորի հետ զբոսնում է այդ դահլիճում։ Երբ նրանք քայլում են
պարսկական հողի վրա, Արշակը խեղճանում է, տկարանում,
ընդունում իր մեղավոր լինելը։ Հենց որ նրանք կանգնում են հայկական հողի վրա, Արշակը միանգամից կերպարանափոխվում է, ըմբոստանում
և սպառնում վրեժխնդիր լինել իր նախնիների համար։ Այդպես մի քանի անգամ փորձելով Արշակ թագավորին՝ Շապուհը կարգադրում է փակել նրան հեռավոր Անհուշ բերդում և պահել այնտեղ մինչև կյանքի վերջը։
Պապ
Արշակ II-ի փոխարեն հայոց թագավոր է դառնում նրա որդին`
Պապը (370-374թթ.)։
Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Պապ թագավորը
ձեռնամուխ է լինում երկրի անկախության ամրապնդմանը։ Դրան
մեծ չափով նպաստում է Բագրևանդ գավառի Ձիրավ գյուղի
մերձակա դաշտում տեղի ունեցած ճակատամարտում պարսից
զորքերի դեմ տարած փայլուն հաղթանակը։ Շապուհ II-ը ստիպ72
ված էր հաշտության պայմանագիր կնքել և ճանաչել Մեծ Հայքի
անկախությունն ու Պապի գահակալությունը։
Երկրի ներքին կյանքի կարգավորման ու բանակի հզորացման համար
Պապ թագավորը կտրուկ միջոցների է դիմում։ Նրա հրամանով եկեղեցուն
պատկանող հողերի մեծ մասը առգրավվում և բաժանվում է զինվորականներին:
Սահմանափակվում են հոգևոր դասի արտոնությունները, փակվում
Կուսանոցներն ու մենաստանները: Հայոց երիտասարդ արքայի
համարձակ և ինքնուրույն գործողությունների
շնորհիվ սկսեց աճել երկրի բնակչությունը, իսկ հայոց
բանակի թիվը կարճ ժամանակում հասավ շուրջ 90 հազարի:
Սակայն այս ամենը նրա դեմ ուժեղ դժգոհություն առաջացրեց։
Նրան մեղադրեցին Ներսես Մեծ կաթողիկոսին թունավորելու,
անպարկեշտ վարք ու բարք ունենալու համար: Երկրի անկախության
ամրապնդմանն ուղղված Պապի քայլերը դուր չէին գալիս
նաև Հռոմեական կայսրությանը։ Հռոմը ձգտում էր ամեն կերպ
Պապին զրկել գահից։ Պապ թագավորին հաջողվում է խուսափել
իր դեմ կազմակերպված դավադրությունից։ Ի վերջո, 374 թվականին
Հայաստանում հռոմեական զորքերի զորավարը, որ կեղծավորաբար
բարեկամ էր ձևանում, կայսեր հանձնարարությամբ
խնջույքի է հրավիրում Պապին և դավադրաբար սպանում նրան։
Պապ թագավորի կարճատև կառավարումը հայոց պատմության
ուշագրավ էջերից է։ Պապը, չնայած իր երիտասարդ
տարիքին, հեռատես ու տաղանդավոր ղեկավար էր, որն ամենից
բարձր դասում էր պետության շահերը։ Պետության ամրապնդմանն
ուղղված հայոց արքայի ջանքերը անհետևանք չանցան։
Հինգերորդ դարի սկզբում Արշակունյաց գահակալներից մեկի`
Վռամշապուհ արքայի օրոք տեղի ունեցավ հայ ժողովրդի հետագա
զարգացման համար կարևորագույն նշանակություն ունեցող
մի իրադարձություն` մաշտոցյան գրերի գյուտը։ Այդ մասին
մենք ավելի մանրամասն կիմանանք հետագա դասերին։
Պատերազմի և Արշակ թագավորի մասին
«Իսկ Պարսից Շապուհ թագավորը իր ամբողջ զորքերով
գալիս հասնում է պատերազմի տեղը։ Երկու ճակատները
խառնվում են իրար, և պարսից զորքը պարտություն
է կրում։ Մանավանդ նիզակավորների գնդերը
մոլեգնաբար հարձակվելով, իրենց ձիերի վրայից հարվածելով`
քաջությամբ գետին էին գլորում իրենց ախոյաններին
Պարսից Շապուհ թագավորի դեմուդեմ։ Երբ
գետին էին գլորում, հայոց բոլոր զորքերը քաջալերական
ձայնով աղաղակում էին. «Ա՛ռ, քաջ Արշակ»: Ամեն անգամ,
